Αναπηρία και Τριτοβάθμια Εκπαίδευση

Τι  καλύπτει ο όρος «αναπηρία» στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση;

Σύμφωνα με τον πρόσφατο Νόμο περί Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (3699/2008), μαθητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θεωρούνται όσοι για ολόκληρη ή περιορισμένη περίοδο της σχολικής τους ζωής εμφανίζουν σοβαρές δυσκολίες μάθησης εξαιτίας αισθητηριακών, νοητικών, γνωστικών, αναπτυξιακών προβλημάτων, ψυχικών και νευροψυχικών διαταραχών, οι οποίες, σύμφωνα με τη διεπιστημονική αξιολόγηση, επηρεάζουν τη διαδικασία της σχολικής προσαρμογής και μάθησης.

Στους μαθητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες συγκαταλέγονται ιδίως όσοι παρουσιάζουν νοητική αναπηρία, αισθητηριακές αναπηρίες όρασης (τυφλοί, αμβλύωπες με χαμηλή όραση), αισθητηριακές αναπηρίες ακοής (κωφοί, βαρήκοοι), κινητικές αναπηρίες, χρόνια μη ιάσιμα νοσήματα, διαταραχές ομιλίας–λόγου, ειδικές μαθησιακές δυσκολίες όπως δυσλεξία, δυσγραφία, δυσορθρογραφία, δυσαριθμησία, δυσαναγνωσία, σύνδρομο ελλειματικής προσοχής με ή χωρίς υπερικινητικότητα, διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (φάσμα αυτισμού), ψυχικές διαταραχές και πολλαπλές αναπηρίες. Επιπλέον, στα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ανήκουν οι μαθητές με σύνθετες γνωστικές, συναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες, παραβατική συμπεριφορά λόγω κακοποίησης, γονεϊκής παραμέλησης και εγκατάλειψης ή λόγω ενδοοικογενειακής βίας.   Δεν εμπίπτουν στην κατηγορία των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες οι μαθητές με χαμηλή σχολική επίδοση που συνδέεται αιτιωδώς με εξωγενείς παράγοντες, όπως γλωσσικές ή πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.

Οι ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών διερευνώνται και διαπιστώνονται από τη διεπιστημονική Ειδική Διαγνωστική Επιτροπή Αξιολόγησης των κατά τόπους Κέντρων Διαφοροδιάγνωσης, Διάγνωσης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών (ΚΕΔΔΥ), καθώς και από τα Ιατροπαιδαγωγικά Κέντρα που έχουν πιστοποιηθεί από το Υπουργείο Παιδείας. Τα ΚΕΔΔΥ, ανάλογα με το είδος και τον βαθμό των διαπιστωμένων ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών του μαθητή, εισηγούνται στη συνέχεια για το πιο κατάλληλο εκπαιδευτικό πλαίσιο, ενώ προσδιορίζουν και το χρόνο επαναξιολόγησης στη γνωμάτευσή τους.

Παρόλο που η Νομοθεσία για την Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση αναφέρεται κυρίως στη Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η έννοια και αξιολόγηση της αναπηρίας  ισχύει και για την Τριτοβάθμια εκπαίδευση, κυρίως όσον αφορά στην εισαγωγή μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στα ανώτερα και ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα καθώς και στα προνόμια που τους παρέχονται.

Πώς είναι οργανωμένες οι υπηρεσίες που υποστηρίζουν τους φοιτητές με αναπηρία.

H Ειδική Αγωγή στην Ελλάδα αποτελεί αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων. Η Διεύθυνση Ειδικής Αγωγής της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, έχει στην αρμοδιότητά της όλα τα θέματα που αφορούν στα άτομα με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες. Στον χώρο των κοινωνικών φορέων, η Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.Α.Ε.Α.) (http://www.esaea.gr/), η οποία είναι ο τριτοβάθμιος κοινωνικοσυνδικαλιστικός φορέας του αναπηρικού κινήματος της χώρας, κατέχει επίσημα τη θέση του Κοινωνικού Εταίρου σε ζητήματα που αφορούν έμμεσα ή άμεσα στα άτομα με αναπηρίες και αγωνίζεται για την προώθηση πολιτικών που συμβάλλουν στην πλήρη συμμετοχή στην κοινωνική, οικονομική, πολιτική και πολιτιστική ζωή της χώρας. Οι βασικές αξίες της Συνομοσπονδίας είναι η αυτο-εκπροσώπηση, η συμμετοχή, η αλληλεγγύη και η εταιρικότητα.  Εκτός από την Ε.Σ.Α.Ε.Α, κάθε αναπηρία υποστηρίζεται από τον δικό της σύλλογο, ομοσπονδία ή σωματείο, στο οποίο μπορεί το άτομο να ανατρέξει για πληροφόρηση, ενημέρωση και καθοδήγηση, π.χ. Εθνική Ομοσπονδία Τυφλών (www.eoty.gr), Ομοσπονδία Κωφών Ελλάδος  (www.omke.gr)  κλπ.

Ειδικά για τους φοιτητές με αναπηρία και/ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, προβλέπονται, σύμφωνα με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, ειδικές διευκολύνσεις όπως:

• Κατά την περίοδο των σπουδών τους να ενημερώνονται έγκαιρα από εντεταλμένο υπάλληλο των Γραμματειών των Τμημάτων για το πρόγραμμα, τον χρόνο και τον χώρο των μαθημάτων και για κάθε μεταβολή που έχει σχέση με τη φοιτητική τους κατάσταση.
• Κατά την περίοδο των εξετάσεων να διαγωνίζονται σε χώρους προσβάσιμους, να συνοδεύονται, εάν χρειάζεται, στους χώρους των εξετάσεων από υπαλλήλους του Πανεπιστημίου ή από δικά τους πρόσωπα και να εξετάζονται με τους τρόπους που επιβάλλονται ανάλογα την περίπτωση.
• Σε όλη τη διάρκεια του ακαδημαϊκού έτους να υπάρχει καθηγητής ή καθηγητές, στους οποίους θα απευθύνονται οι φοιτητές για να συζητούν τα προβλήματά τους και οι οποίοι μπορούν να μεσολαβούν στις πανεπιστημιακές αρχές για την επίλυση των προβλημάτων αυτών.

Επίσης, η πολιτεία παρέχει στους φοιτητές με αναπηρία επίδομα που διαφοροποιείται ανάλογα με το είδος της αναπηρίας.

Άλλοι υποστηρικτικοί φορείς για τους φοιτητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες είναι τα  Συμβουλευτικά Κέντρα τα οποία λειτουργούν σε αρκετά Τμήματα  των Πανεπιστημίων και των Ανώτατων Τεχνολογικών Ιδρυμάτων. Στόχος των Κέντρων αυτών είναι η παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών και άμεσης ψυχοκοινωνικής υποστήριξης σε όλους τους φοιτητές.

Σε ορισμένα Τμήματα των Πανεπιστημίων έχουν ιδρυθεί μονάδες προσβασιμότητας για τους φοιτητές με αναπηρία. Για παράδειγμα,  στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, η “Μονάδα Προσβασιμότητας Φοιτητών με Αναπηρία” (http://access.uoa.gr) λειτουργεί από το 2007 και έχει ως στόχο την επίτευξη στην πράξη της ισότιμης πρόσβασης στις ακαδημαϊκές σπουδές των φοιτητών με διαφορετικές ικανότητες και απαιτήσεις, μέσω της παροχής υποστηρικτικών τεχνολογιών πληροφορικής, προσαρμογών στο περιβάλλον και υπηρεσιών πρόσβασης. Επίσης, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης λειτουργεί «Γραφείο Προσβασιμότητας Ατόμων με Αναπηρία», στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του οποίου είναι η προώθηση, παρακολούθηση των πάσης φύσεως ενεργειών αλλά και λήψη όλων των αναγκαίων μέτρων για την εξασφάλιση προσβασιμότητας και άλλων διευκολύνσεων για τους φοιτητές με αναπηρία.

Το σύνολο των εκπαιδευτικών δομών Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης επιδοτούνται πλήρως από τον προϋπολογισμό του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων. Δομές που παρέχουν υποστηρικτικές υπηρεσίες και έχουν ιδρυθεί από Σωματεία Γονέων Ατόμων με Αναπηρία ή από Σωματεία Ατόμων με Αναπηρία είναι κατά ένα ποσοστό αυτοχρηματοδοτούμενες, αλλά επιδοτούνται επίσης και από το Υπουργείο Υγείας, Πρόνοιας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Εθνική Νομοθεσία για την αναπηρία

Στην ελληνική νομοθεσία υπάρχουν λεπτομερείς διατάξεις για την εκπαίδευση και την απασχόληση των ατόμων με αναπηρία,  που παρέχουν μια σειρά από διευκολύνσεις και ευεργετήματα στους κάτωθι κυρίως τομείς:

• Στην Εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία, η οποία παρέχεται δωρεάν από το κράτος σε δημόσια σχολεία, ενώ η μορφή των σχολείων αυτών προσδιορίζεται από το είδος και τον βαθμό των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών των μαθητών αυτών.
• Στην Εργασία και την Απασχόληση, με στόχο την ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία, στην παραγωγή, στην κατανάλωση και στην άρση κάθε είδους αποκλεισμού και περιθωριοποίησης των ατόμων με αναπηρία.
• Στην Υγεία, την Κοινωνική Πρόνοια και την Ασφάλιση, με στόχο τη διασφάλιση ενός ελάχιστου επιπέδου κοινωνικής προστασίας των ατόμων με αναπηρία, με την παροχή δωρεάν ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και τη θέσπιση οικονομικής ενίσχυσης, καθώς και την εγκαθίδρυση και λειτουργία ιδρυμάτων κοινωνικής στήριξης και επανένταξης, τα οποία προσφέρουν στα άτομα αυτά ψυχική στήριξη, άνετη και ασφαλή διαβίωση, ιατρική παρακολούθηση και κοινωνική επανένταξη.
• Στις Μεταφορές και τις Επικοινωνίες,  με στόχο την απρόσκοπτη προσβασιμότητα των ατόμων με αναπηρία  στο φυσικό και κοινωνικό τους περιβάλλον.

Η εθνική πολιτική για φοιτητές με αναπηρία

Η εθνική πολιτική, αφορά γενικά τα άτομα με αναπηρία στο πλαίσιο της κοινωνικής ενσωμάτωσης και βελτίωσης της ποιότητας ζωής. Όσον αφορά την εθνική πολιτική για φοιτητές, αυτή εκφράζεται μέσα από τη Νομοθεσία της Ειδικής Αγωγής και των μέτρων που λαμβάνονται στα πλαίσια αυτής.

Στο πλαίσιο του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου Ανάπτυξης 2007 - 2013, και ειδικότερα του Επιχειρησιακού Προγράμματος για την Εκπαίδευση και τη Δια Βίου Μάθηση δίνεται έμφαση στην ενίσχυση της πρόσβασης και της συμμετοχής όλων στο εκπαιδευτικό σύστημα με έμφαση στα άτομα με αναπηρία και στις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Προωθούνται πιλοτικά και αναπτυξιακά προγράμματα για την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία που αφορούν:

• στην εξειδίκευση και επιμόρφωση του προσωπικού,
• στην ανάπτυξη και προμήθεια βοηθημάτων και εξειδικευμένων αξιολογικών και εκπαιδευτικών εργαλείων,
• στην ανάπτυξη δομών υποστήριξης παιδιών με πολλαπλές αναπηρίες με έμφαση στον αυτισμό και τη νοητική υστέρηση,
• στην ενίσχυση της δια βίου εκπαίδευσης και
• στην άρση των κοινωνικών προκαταλήψεων έναντι ατόμων με αναπηρία.

Οικονομική υποστήριξη φοιτητών

H Ανώτατη Εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι δημόσια, παρέχεται αποκλειστικά από το κράτος και είναι δωρεάν. Ως εκ τούτου, η είσοδος και η εγγραφή στα Ιδρύματα της Ανώτατης Εκπαίδευσης (πλην του Ανοιχτού Πανεπιστημίου και του Διεθνούς Πανεπιστημίου), όπως επίσης και η παρακολούθηση των αντίστοιχων σπουδών είναι δωρεάν για τους φοιτητές. Επιπλέον σε όλους τους φοιτητές της Ανώτατης Εκπαίδευσης παρέχονται δωρεάν τα πανεπιστημιακά βιβλία και συγγράμματα.

Όλοι οι φοιτητές, προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί, δικαιούνται επίσης δωρεάν υγειονομικής περίθαλψης μέχρι το πέρας των σπουδών τους. Επιπρόσθετα, σε όλους τους φοιτητές, προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς, χορηγούνται ειδικές φοιτητικές ταυτότητες για μειωμένες τιμές σε όλα τα δημόσια μέσα μεταφοράς, καθώς και σε μουσεία, θέατρα, αίθουσες τέχνης και ειδικές καλλιτεχνικές εκδηλώσεις.

Σε αρκετούς φοιτητές, ανάλογα με το οικογενειακό και προσωπικό τους εισόδημα, καλύπτονται τα έξοδα σίτισης και στέγασής τους, ενώ σε προπτυχιακούς φοιτητές που διαμένουν σε άλλη πόλη από αυτή της μόνιμης διαμονής τους, μπορεί να χορηγηθεί στεγαστικό επίδομα. Επιπλέον, φοιτητές η σπουδαστές που αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα έχουν το δικαίωμα να λαμβάνουν άτοκα εκπαιδευτικά δάνεια από πιστωτικά ιδρύματα της χώρας, εφόσον έχουν εξεταστεί με επιτυχία σε όλα τα υποχρεωτικά μαθήματα του προηγούμενου εξαμήνου από το εξάμηνο στο οποίο φοιτούν και δεν έχουν υπερβεί τον ανώτατο χρόνο σπουδών.

Σε προπτυχιακούς φοιτητές που αρίστευσαν στα Πανεπιστήμια και στα Τεχνολογικά Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, χορηγούνται υποτροφίες από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (ΙΚΥ). Παράλληλα, ένας ορισμένος αριθμός υποτροφιών, παροχών και οικονομικών ενισχύσεων προσφέρονται σε σπουδαστές, μέσω διαφόρων κληροδοτημάτων και δωρεών από ιδιώτες και Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου.