Complete National Overview

1. ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

Εισαγωγή

Η παροχή δωρεάν εκπαίδευσης σε όλους τους πολίτες και σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης αποτελεί συνταγματική αρχή του Ελληνικού κράτους.

Το εκπαιδευτικό σύστημα διαμορφώνεται από τους νόμους που ψηφίζονται από το Κοινοβούλιο και από Προεδρικά Διατάγματα και Υπουργικές Αποφάσεις. Ανώτατη διοικητική αρχή του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος είναι το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, το οποίο φροντίζει επίσης για την αξιολόγηση και υποστήριξη των ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.

Η διοίκηση της εκπαίδευσης έχει κατανεμηθεί σε γενικές διευθύνσεις του Υπουργείου, οι οποίες με τη σειρά τους επιμερίζονται σε ειδικότερες διευθύνσεις, πχ. Γενική Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στην οποία υπάγεται η Διεύθυνση Ειδικής Αγωγής κά.

Δημόσιοι φορείς σχετικοί με την εκπαίδευση υπάγονται στο Υπουργείο και έχουν επικουρικό ρόλο στο έργο του, όπως το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, το Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας κτλ. Επίσης υπάγονται στο ΥΠΕΠΘ οι σχολικοί σύμβουλοι προσχολικής αγωγής, πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και ειδικής αγωγής.

Η άμεση διοίκηση των σχολείων όλων των βαθμίδων υπάγεται στις αρμοδιότητες των τοπικών διευθύνσεων, όπου οι Προϊστάμενοι Εκπαίδευσης συντονίζουν και εποπτεύουν τη λειτουργία των σχολείων της περιοχής τους.

Η γενική πρόβλεψη της ελληνικής νομοθεσίας

Στο Σύνταγμα του ελληνικού κράτους έχει προβλεφθεί, ήδη από τα αρχικά του άρθρα, η ισότητα και η προστασία των δικαιωμάτων όλων των Ελλήνων. Σύμφωνα με το Ελληνικό Σύνταγμα:

« Οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου» και

«Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις» Άρθρο 4

Στο άρθρο 21 αναφέρεται ότι:

«…. όσοι πάσχουν από ανίατη, σωματική ή πνευματική νόσο έχουν δικαίωμα ειδικής φροντίδας από το Κράτος »

και σε άλλο σημείο του ίδιου άρθρου:

«Το Κράτος μεριμνά για την υγεία των πολιτών και παίρνει ειδικά μ έτρα για την προστασία του γήρατος, της αναπηρίας και για την περίθαλψη των απόρων»

Πολλοί νόμοι, προεδρικά διατάγματα και υπουργικές αποφάσεις που εκδίδονται από τα Υπουργεία Υγείας και Πρόνοιας, Παιδείας, Οικονομίας, Εργασίας, Δικαιοσύνης κτλ προβλέπουν την καλύτερη και αποτελεσματική διαβίωση των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Συγκεκριμένα:

Α) Σύμφωνα με το ν. 2817/2000 άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θεωρούνται όσα:

•  Έχουν σοβαρή νοητική ανεπάρκεια ή ανωριμότητα

•  Έχουν ιδιαίτερα σοβαρά προβλήματα όρασης ή ακοής

•  Έχουν σοβαρά νευρολογικά ή ορθοπεδικά ελαττώματα ή προβλήματα υγείας

•  Έχουν προβλήματα λόγου και ομιλίας

•  Έχουν ειδικές δυσκολίες στη μάθηση, όπως δυσλεξία, δυσαριθμησία, δυσαναγνωσία

•  Έχουν σύνθετες γνωστικές και κοινωνικές δυσκολίες και όσοι παρουσιάζουν αυτισμό και άλλες διαταραχές ανάπτυξης.

Στα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες περιλαμβάνονται επίσης πρόσωπα νηπιακής, παιδικής και εφηβικής ηλικίας που δεν ανήκουν σε μία από τις προηγούμενες περιπτώσεις αλλά έχουν ανάγκη από ειδική εκπαιδευτική προσέγγιση και φροντίδα για ορισμένη περίοδο ή για ολόκληρη την περίοδο της σχολικής ζωής τους. (παράγραφοι 2 και 3, άρθρο 1)

Β) Σύμφωνα με τους ν. 2286/1999 και 2817/2000 στα άτομα με ειδικές ανάγκες παρέχεται το δικαίωμα δωρεάν διάγνωσης από Κέντρο Διάγνωσης Αξιολόγησης και Υποστήριξης (ΚΔΑΥ), Ιατροπαιδαγωγική Υπηρεσία, Δημόσιο Νοσοκομείο

Γ) Οι γονείς έχουν το δικαίωμα να επιλέγουν το κατάλληλο εκπαιδευτικό πλαίσιο για το παιδί τους, μετά τη διάγνωση και την αξιολόγηση του, για το σκοπό αυτό οι υπηρεσίες συνεργάζονται με τους γονείς τους ενημερώνουν για την κατάλληλη εκπαιδευτική δομή και προτείνουν συγκεκριμένο Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα (ΕΕΠ). (ν. 2817/2000 και Υπ. Απ. Γ6/10235/2002)

Δ) Τα παιδιά με ειδικές ανάγκες όπως και όλα τα ανήλικα άτομα εντάσσονται στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης των γονέων τους. Ανάλογα με το επάγγελμα και το φορέα ασφάλισης των γονέων διατίθεται σε αυτά οι κατάλληλες ιατροφαρμακευτικές υπηρεσίες όπως δωρεάν νοσηλεία, ιατρική γνωμάτευση, ιατρική παρακολούθηση, θεραπείες, φάρμακα, υποστηρικτικός εξοπλισμός κτλ. (ν.2686/1999).

Ε) Τα ανήλικα άτομα με ειδικές ανάγκες λαμβάνουν ειδικό επίδομα από τις υπηρεσίες πρόνοιας μετά από τη διαπίστωση της αναπηρίας τους (Υπ. Απ. Γ4α/Φ224/2001 και ν. 1434/1984).

Μία σειρά άλλων ρυθμίσεων εξασφαλίζουν την προστασία των ατόμων με ειδικές ανάγκες καθώς και τη χωροθέτηση των δημοσίων κτιρίων προκειμένου αυτά να είναι προσβάσιμα. Το Ελληνικό κράτος έχει επίσης υιοθετήσει και εφαρμόζει τους πρότυπους κανόνες του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για την εξίσωση των ευκαιριών για άτομα με ειδικές ανάγκες. Εφαρμόζει επίσης και την νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης που αφορά στην εκπαίδευση, περίθαλψη και επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με ειδικές ανάγκες (Κοινοτικός Χάρτης των Θεμελιωδών Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Αναπήρων).

Προσχολική εκπαίδευση

Σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία παιδιά με ειδικές ανάγκες προσχολικής ηλικίας μπορούν να έχουν όποιες υποστηρικτικές υπηρεσίες έχουν ανάγκη, ιατρικές, τεχνικές, φαρμακευτικές, θεραπευτικές κτλ. Μπορούν επίσης να υποστηρίζονται από προγράμματα πρώιμης παρέμβασης τα οποία υλοποιούν Βρεφοσυμβουλευτικού Σταθμοί ή τα Κέντρα Διάγνωσης Αξιολόγησης και Υποστήριξης. Παιδιά από 4-7 ετών εντάσσονται σε προγράμματα ειδικής προσχολικής αγωγής σε ειδικά νηπιαγωγεία, σε κοινά νηπιαγωγεία και σε τμήματα ένταξης νηπιαγωγείων.

Υποχρεωτική εκπαίδευση

Σύμφωνα με το νόμο για την ειδική αγωγή, 2817/2000:

•  « Στα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες παρέχεται ειδική εκπαίδευση, η οποία στο πλαίσιο των σκοπών της πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας και τεχνικής επαγγελματικής εκπαίδευσης επιδιώκει ιδιαίτερα: α) την ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους β) τη βελτίωση των ικανοτήτων και δεξιοτήτων ώστε να καταστεί δυνατή η ένταξη ή επανένταξη τους στο κοινό εκπαιδευτικό σύστημα και η συμβίωση με το κοινωνικό σύνολο γ) την επαγγελματική τους κατάρτιση και τη συμμετοχή τους στην παραγωγική διαδικασία και δ) την αλληλοαποδοχή τους με το κοινωνικό σύνολο και την ισότιμη κοινωνική τους εξέλιξη. Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων λαμβάνονται μέτρα και παρέχονται υπηρεσίες στα παραπάνω άτομα ηλικίας έως 22 ετών σε όλες τις τάξεις των σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.» (Παράγραφοι 6 και 7, άρθρο 1).

•  «Η εκπαίδευση των ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, τεχνική -επαγγελματική παρέχεται στα σχολεία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης τα οποία κατά περίπτωση, οργανώνονται, στελεχώνονται, εξοπλίζονται και υποστηρίζονται κατάλληλα ώστε να εξασφαλίζεται η αναγκαία διδακτική και ψυχοπαιδαγωγική υποστήριξη των ατόμων αυτών» ( παράγραφος 11).

•  «Οι μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες μπορεί να φοιτούν: α) στη συνήθη σχολική τάξη με παράλληλη στήριξη από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής, ο οποίος υπηρετεί στα ΚΔΑΥ ή στις σχολικές μονάδες ειδικής αγωγής και ορίζεται από τα ΚΔΑΥ β) σε ειδικά οργανωμένα και κατάλληλα στελεχωμένα τμήματα ένταξης που λειτουργούν μέσα στα σχολεία της γενικής και τεχνικής επαγγελματικής εκπαίδευση.» όταν η φοίτηση στα σχολεία ή στα τμήματα ένταξης καθίσταται αδύνατη τότε η εκπαίδευση των μαθητών με ειδικές ανάγκες παρέχεται: « α) σε αυτοτελή σχολεία ειδικής αγωγής β) σε σχολεία ή τμήματα που λειτουργούν είτε ως αυτοτελή είτε ως παραρτήματα άλλων σχολείων σε νοσοκομεία κτλ και γ) στο σπίτι σε εξαιρετικές περιπτώσεις» (παράγραφος 12).

Περίοδος μετάβασης από την εκπαίδευση στην επαγγελματική αποκατάσταση

Με διάφορες νομοθετικές ρυθμίσεις εξασφαλίζεται η επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία καθώς και η προετοιμασία της αγοράς για να υποδεχθεί τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Ενδεικτικά τα παραπάνω ρυθμίζονται από νόμους, υπουργικές αποφάσεις και προεδρικά διατάγματα όπως ακολούθως:

•  « Η έλλειψη φυσικών, σωματικών δεξιοτήτων δεν εμποδίζει την πρόσληψη, εφόσον ο υπάλληλος με την κατάλληλη και δικαιολογημένη τεχνική υποστήριξη μπορεί να ασκήσει τα καθήκοντα της αντίστοιχης θέσης. Ειδικές διατάξεις για το διορισμό ατόμων με ειδικές ανάγκες δεν θίγονται» (ν .2683/1999, άρθρο 7 και ν.2839/2000, άρθρο 3).

•  «Γίνονται προσλήψεις προστατευμένων προσώπων σε δημόσιες υπηρεσίες, ΝΠΔΔ, ΟΤΑ χωρίς διαγωνισμό ή επιλογή σε ποσοστό 5% των θέσεων που προκηρύσσονται κάθε φορά (ν.2643/1998.)

•  Επιχορηγούνται οι εργοδότες που απασχολούν άτομα με ειδικές ανάγκες , σύμφωνα με την Υπ. Απ. Υπουργού Εργασίας, 30278/23-02-2000.

•  Επιχορηγούνται τα άτομα με ειδικές ανάγκες προκειμένου να ασκήσουν ελεύθερα επαγγέλματα (Υπ. Απ. 30278/23-02-2000).

•  Η καταπολέμηση του αποκλεισμού των ατόμων με αναπηρία από την αγορά εργασίας εξασφαλίζεται από την Υπ. Απ. 33605/15-06-1999 .

•  Προγράμματα που επιδοτούν την εργονομική διευθέτηση του χώρου εργασίας των ατόμων με αναπηρία εντάσσονται στα προγράμματα επιδότησης για την απασχόληση των α.μ.ε.α. (Υπ. Απ. 30278/23-02-2000).

2. ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ

Εισαγωγή

Τα δημόσια σχολεία χρηματοδοτούνται αποκλειστικά από το Ελληνικό κράτος. Ο ετήσιος προϋπολογισμός του ΥΠΕΠΘ μεριμνά για την πίστωση των τοπικών διευθύνσεων εκπαίδευσης, ανάλογα με τις ανάγκες τους. Οι προϊστάμενοι των διευθύνσεων αναλαμβάνουν τη διαχείριση των πιστώσεων αυτών και την κατάλληλη κατανομή τους στα σχολεία, καθώς επίσης και την κάλυψη διαφόρων άλλων εκπαιδευτικών αναγκών των σχολείων της περιφέρειάς τους.

Οι υποστηρικτικές υπηρεσίες που είναι απαραίτητες σύμφωνα με τη διάγνωση, την αξιολόγηση και το εξατομικευμένο πρόγραμμα των μαθητών επιδοτούνται σε μεγάλο ποσοστό ή παρέχονται δωρεάν στους μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ήδη από την προσχολική τους ηλικία. Το σύνολο των εκπαιδευτικών δομών ειδικής αγωγής από την προσχολική πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια επιδοτούνται κατά 100% από τον προϋπολογισμό του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας. Δομές που παρέχουν υποστηρικτικές υπηρεσίες και έχουν ιδρυθεί από Σωματεία Γονέων Ατόμων με Αναπηρία ή από Σωματεία Ατόμων με Αναπηρία είναι κατά ένα αυτοχρηματοδοτούμενα, αλλά επιδοτούνται επίσης από το Υπουργείο Υγείας Πρόνοιας και από Ευρωπαϊκά Προγράμματα.

Προσχολική εκπαίδευση

Όταν η διάγνωση- αξιολόγηση παιδιού με ειδικές ανάγκες προσχολικής ηλικίας προτείνει πρώιμη παρέμβαση ή παροχή εξειδικευμένων υποστηρικτικών υπηρεσιών, τότε η παρακολούθηση και η υποστήριξη του παιδιού, εάν είναι κάτω των 4 ετών, χρηματοδοτείται από την κοινωνική ασφάλιση της οικογένειας του παιδιού. Για παιδιά προσχολικής ηλικίας 4- 7 ετών παρέχεται δωρεάν ειδική εκπαίδευση και άλλες υποστηρικτικές υπηρεσίες από τις σχολικές δομές του Υπουργείου Παιδείας.

Υποχρεωτική εκπαίδευση

Η χρηματοδότηση της ένταξης και φοίτησης των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες σε σχολικές μονάδες της κοινής ή της γενικής εκπαίδευσης γίνεται εξ ολοκλήρου από το Υπουργείο Παιδείας.

Η φοίτηση για μαθητές με ειδικές ανάγκες από 4-22 ετών σε σχολικές μονάδες ειδικής αγωγής, στα τμήματα ένταξης και στα κοινά σχολεία είναι δωρεάν και λαμβάνονται όλα τα κατάλληλα μέτρα και οι υπηρεσίες. Στα μέτρα αυτά περιλαμβάνονται ιδίως «η κατάρτιση και εφαρμογή ειδικών προγραμμάτων και μεθόδων διδασκαλίας, η χρησιμοποίηση διδακτικού υλικού και η χορήγηση οργάνων και λοιπού ειδικού εξοπλισμού και γενικά κάθε είδους διευκολύνσεις και εργονομικές διευθετήσεις». Στις υπηρεσίες περιλαμβάνονται ιδίως « η διάγνωση των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών των ατόμων με ειδικές ανάγκες, η αξιολόγηση, η παιδαγωγική και ψυχολογική υποστήριξη, η φυσικοθεραπεία, η εργοθεραπεία, η αγωγή λόγου, η κοινωνική και συμβουλευτική εργασία, η μεταφορά και η μετακίνηση και κάθε άλλο μέτρο ή υπηρεσία που υποστηρίζουν την ισότιμη μεταχείριση των ατόμων με ειδικές ανάγκες » (παρ. 7, άρθρο 1, ν.2817/2000).

Περίοδος μετάβασης από την εκπαίδευση στην επαγγελματική αποκατάσταση

Κατά την περίοδο της μετάβασης, τα άτομα με ειδικές ανάγκες επιδοτούνται από τις υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας και λαμβάνουν οικονομική βοήθεια. Το κράτος χρηματοδοτεί επίσης τις επιχειρήσεις ή τους εργοδότες που προσλαμβάνουν στην επιχείρησή τους άτομα με ειδικές ανάγκες για αποκλειστική ή μερική απασχόληση.

Συγχρηματοδοτήσεις του ελληνικού κράτους και της ευρωπαϊκής ένωσης εξασφαλίζουν στα άτομα με αναπηρία την οικονομική υποστήριξη, προκειμένου να δραστηριοποιηθούν και οι ίδιοι επιχειρηματικά.

3. ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ

Εισαγωγή

Σύμφωνα με το ν. 2817/2000 άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θεωρούνται όσα:

•  Έχουν σοβαρή νοητική ανεπάρκεια ή ανωριμότητα

•  Έχουν ιδιαίτερα σοβαρά προβλήματα όρασης ή ακοής

•  Έχουν σοβαρά νευρολογικά ή ορθοπεδικά ελαττώματα ή προβλήματα υγείας

•  Έχουν προβλήματα λόγου και ομιλίας

•  Έχουν ειδικές δυσκολίες στη μάθηση, όπως δυσλεξία, δυσαριθμησία, δυσαναγνωσία

•  Έχουν σύνθετες γνωστικές και κοινωνικές δυσκολίες και όσοι παρουσιάζουν αυτισμό και άλλες διαταραχές ανάπτυξης.

Στα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες περιλαμβάνονται επίσης πρόσωπα νηπιακής, παιδικής και εφηβικής ηλικίας που δεν ανήκουν σε μία από τις προηγούμενες περιπτώσεις αλλά έχουν ανάγκη από ειδική εκπαιδευτική προσέγγιση και φροντίδα για ορισμένη περίοδο ή για ολόκληρη την περίοδο της σχολικής ζωής τους. (παράγραφοι 2 και 3, άρθρο 1)

Η ανίχνευση- αξιολόγηση των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών των μαθητών προσχολικής και σχολικής ηλικίας θεωρείται έγκυρη όταν τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται από του φορείς είναι έγκυρα και πιστοποιημένα από το Υπουργείο Παιδείας.

Προσχολική εκπαίδευση

Ο εντοπισμός των σοβαρών εκ γενετής δυσκολιών γίνεται από γιατρούς ή άλλους φορείς πρωτοβάθμιας υγείας στα πρώτα χρόνια της ζωής του ατόμου. Εάν κρίνεται απαραίτητο και είναι εφικτό, προτείνεται στην οικογένεια το παιδί να ενταχθεί σε πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης. Στην Ελλάδα ωστόσο η πρώιμη παρέμβαση δεν είναι υποχρεωτική, αν όμως η οικογένεια αποδέχεται και υπάρχει η δυνατότητα παροχής τότε μετά από λεπτομερή αξιολόγηση σχεδιάζεται το πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης.

Υποχρεωτική εκπαίδευση

Το μεγαλύτερο ποσοστό των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες εντοπίζονται στη διάρκεια της προσχολικής αγωγής ή των πρώτων χρόνων του δημοτικού σχολείου. Ο εντοπισμός των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών γίνεται συνήθως από τους εκπαιδευτικούς των μαθητών ή τους γονείς τους. Επίσης στην Ελλάδα προκειμένου να υπάρχει έγκαιρος εντοπισμός και πρώιμη παρέμβαση σχεδιάζεται εφαρμογή screening test το οποίο διενεργεί το ΚΔΑΥ κάθε περιοχής στην αρχή του σχολικού έτους στο μαθητικό πληθυσμό που του αντιστοιχεί, ώστε να εντοπίζονται έγκαιρα οι μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.

Αφού εντοπιστεί ο μαθητής με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, παραπέμπεται στο πλησιέστερο ΚΔΑΥ, ώστε να γίνει η διάγνωση- αξιολόγηση της δυσκολίας του και να προταθεί το κατάλληλο εκπαιδευτικό πλαίσιο στο οποίο πρέπει να φοιτήσει . Στη συνέχεια, το ΚΔΑΥ, σε συνεργασία με τους σχολικούς συμβούλους ειδικής αγωγής και πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και τους εκπαιδευτικούς του μαθητή, σχεδιάζει το Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό του Πρόγραμμα και φροντίζει για την εφαρμογή του και την προγραμματισμένη επαναξιολόγηση του μαθητή. Το Εξατομικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα συνοδεύεται και από εισήγηση για την εφαρμογή των κατάλληλων τεχνικών βοηθημάτων και για τη χρήση ανάλογου εκπαιδευτικού υλικού που θα διευκολύνει την εκπαίδευση του μαθητή. Στην οικογένεια του ατόμου με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες προσφέρεται, κάθε φορά, η απαραίτητη ενημέρωση και συμβουλευτική υποστήριξη, από τους ειδικούς που εργάζονται με το παιδί και από τους ψυχολόγους των ΚΔΑΥ.

Περίοδος μετάβασης από την εκπαίδευση στην επαγγελματική αποκατάσταση

Κατά τη διάρκεια της περιόδου της μετάβασης αξιολογείται κυρίως το πρόγραμμα μετάβασης και όχι οι ειδικές ανάγκες του μαθητή, οι οποίες έχουν ήδη αξιολογηθεί στις προηγούμενες φάσεις εκπαίδευσης.

4. Η ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Εισαγωγή

Η ειδική αγωγή αποτελεί μέρος της γενικής εκπαίδευσης και προγράμματά της εφαρμόζονται σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες, προκειμένου τα άτομα με ειδικές ανάγκες να έχουν την κατάλληλη εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση.

Έχουν ιδρυθεί ειδικά σχολεία για κατηγορίες ατόμων με διαφορετικές ειδικές ανάγκες, ωστόσο η βασική μέριμνα είναι η εκπαίδευσή τους στα κοινά σχολεία όλων των βαθμίδων, όποτε αυτό είναι δυνατό. Τα άτομα με ειδικές ανάγκες, από 4 έως 22 ετών, μπορούν να φοιτήσουν σε νηπιαγωγεία, δημοτικά, γυμνάσια, λύκεια, ΤΕΕ, (ειδικά ή κοινά) και σε Εργαστήρια Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης, ανάλογα με την ηλικία τους τις ικανότητές τους και την ειδική τους δυσκολία.

Τα Κέντρα Διάγνωσης Αξιολόγησης και Υποστήριξης, τα οποία έχουν την έδρα τους στην πρωτεύουσα κάθε νόμου της χώρας, παρέχουν υπηρεσίες στα άτομα με ειδικές ανάγκες και στις οικογένειες τους. Προσφέρουν επίσης τις υπηρεσίες τους στα ειδικά ή κοινά σχολεία ώστε να εξυπηρετηθούν τα άτομα με ειδικές ανάγκες και να έχουν έγκαιρη αξιολόγηση και το κατάλληλο εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Οι ιατροπαιδαγωγικοί σταθμοί του Υπουργείου Υγείας και Πρόνοιας παρέχουν επίσης υπηρεσίες διάγνωσης και υποστήριξης στα άτομα με ειδικές ανάγκες.

Το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων συνεργάζεται με το Υπουργείο Υγείας Πρόνοιας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, το Υπουργείο Εργασίας, τη Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, τις Νομαρχιακές Επιτροπές Λαϊκής Επιμόρφωσης, τους οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τον Εθνικό φορέα αναπήρων καθώς και με οργανώσεις γονέων των αναπήρων, την Εκκλησία, ώστε με την εφαρμογή κοινής πολιτικής να υπάρξει ολοκληρωμένη υποστήριξη προς όφελος των ατόμων με ειδικές ανάγκες και των οικογενειών τους. Σκοπός είναι η αποτελεσματικότερη εκπαίδευση, η επαγγελματική κατάρτιση, η επαγγελματική αποκατάσταση και η παροχή υποστηρικτικών κοινωνικών υπηρεσιών.

Προσχολική εκπαίδευση

Προγράμματα Πρώιμης παρέμβασης

Η διάγνωση των σοβαρότερων αναπηριών γίνεται συνήθως αμέσως μετά τη γέννηση από γιατρούς ή κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών του παιδιού. Μέρος των προβλημάτων και των δυσκολιών που προκύπτουν μπορούν να αποφευχθούν αν αντιμετωπιστούν έγκαιρα. Το πρόγραμμα ωστόσο της πρώιμης παρέμβασης εφαρμόζεται από λίγους φορείς στην Ελλάδα, όπως τμήματα παιδιατρικών νοσοκομείων, βρεφοσυμβουλευτικών σταθμών και ΚΔΑΥ. Στα προγράμματα αυτά συμμετέχουν τόσο τα παιδιά όσο και οι οικογένειές τους, οι οποίες εκπαιδεύονται για αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις συνθήκες που έχουν προκύψει.

Δεν είναι ικανοποιητικός ο αριθμός των υπηρεσιών που παρέχουν στην Ελλάδα προγράμματα πρώιμης παρέμβασης, ωστόσο ιδρύονται συνεχώς νέες υπηρεσίες και μεταξύ αυτών τα ΚΔΑΥ, που μία από τις υποχρεωτικές υπηρεσίες που πρέπει να παρέχουν είναι και προγράμματα πρώιμης παρέμβασης.

Ένταξη Φοίτηση στα κοινά Νηπαιγωγεία

Η ένταξη των μαθητών με ειδικές ανάγκες προσχολικής ηλικίας στο κοινό σχολικό σύστημα αποτελεί βασική μέριμνα του Υπουργείου Παιδείας. Οι μαθητές/τριες στο μεγαλύτερο ποσοστό τους εντάσσονται στα κοινά νηπιαγωγεία, στα οποία υλοποιούνται προγράμματα προσαρμοσμένα στις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες τους και τα οποία έχουν προταθεί από το ΚΔΑΥ όπου έγινε η αξιολόγηση του μαθητή.

Σε μερικές περιπτώσεις και όταν κρίνεται απαραίτητο, μαθητές προσχολικής ηλικίας με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες μπορεί να παρακολουθήσουν μαθήματα και σε τμήμα ένταξης κάποιες ώρες της ημέρας ή της εβδομάδας, τα οποία λειτουργούν μέσα σε κοινά νηπιαγωγεία και σκοπό έχουν την αποτελεσματική υποστήριξη και εκπαίδευση του μαθητή.

Ειδικά Νηπιαγωγεία

Όταν η εκπαίδευση των μαθητών προσχολικής ηλικίας δεν μπορεί να επιτευχθεί επιτυχώς στα κοινά νηπιαγωγεία ή σε τμήματα ένταξης νηπιαγωγείου τότε μπορεί να προταθεί η φοίτηση του σε ειδικό νηπιαγωγείο. Με το ν. 2817/2000, τα νηπιαγωγεία ιδρύονται και λειτουργούν μέσα στις Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής Στα ειδικά νηπιαγωγεία μπορούν να φοιτούν μαθητές 4-7 ετών, η φοίτησή τους γίνεται σύμφωνα με εξατομικευμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

Η εκπαίδευση των μαθητών προσχολική ηλικίας γίνεται από νηπιαγωγούς που έχουν σπουδές ειδικής αγωγής. Ο αριθμός των ειδικών νηπιαγωγείων και των τμημάτων ένταξης στα νηπιαγωγεία αυξάνεται ή μειώνεται ανάλογα με τις ανάγκες που καταγράφονται.

Υποχρεωτική εκπαίδευση

Ένταξη Φοίτηση στα κοινά σχολεία

Σύμφωνα με το ν.2817/2000 και την Υπ Απ. Γ6 102357/2002 η φοίτηση των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες γίνεται κυρίως στα κοινά σχολεία. Η ένταξη του μαθητή με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο κοινό σχολείο μπορεί να πραγματοποιηθεί με δύο τρόπους:

1. Ένταξη- φοίτηση των ατόμων με ειδικές εκπ/κές ανάγκες στις συνήθεις σχολικές τάξεις της Πρωτοβάθμιας ή της Δευτεροβάθμιας Γενικής ή Τεχνικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης.

Η φοίτηση των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στις συνήθεις σχολικές τάξεις προτείνεται από το Κ.Δ.Α.Υ. σε περιπτώσεις που:

α) οι μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες δεν αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα σοβαρές δυσκολίες και μπορούν να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα της συνηθισμένης σχολικής τάξης, εάν βοηθηθούν από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής σε περιοδική και προγραμματισμένη βάση

β) οι μαθητές κατοικούν σε περιοχή που δεν υπάρχει άλλο πλαίσιο ειδικής αγωγής (ειδικό σχολείο, τμήμα ένταξης κτλ). Στην περίπτωση αυτή μπορεί να διατίθεται, σε μόνιμη βάση, ένας εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής.

Η φοίτηση των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στη συνήθη σχολική τάξη της Πρωτοβάθμιας ή Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, συνοδεύεται με:

α) προσαρμογή της διδασκαλίας βάσει του Εξατομικευμένου Εκπαιδευτικού Προγράμματος ( ΕΕΠ) του μαθητή που σχεδιάζεται, αξιολογείται και τροποποιείται από το ΚΔΑΥ, σε συνεργασία με τον εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής, τον εκπαιδευτικό ή τους εκπαιδευτικούς της τάξης του μαθητή, καθώς και με τους αρμόδιους σχολικούς συμβούλους ειδικής και γενικής αγωγής

β ) παροχή βοήθειας από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής, που ορίζεται από το ΚΔΑΥ σε συνεργασία με το σχολικό σύμβουλο ειδικής αγωγής, σε περιοδική ή μόνιμη βάση, κατά περίπτωση. Η διάρκεια, ο τρόπος και τα μέσα στήριξης από τον εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής ή από άλλο μέλος του ειδικού εκπαιδευτικού προσωπικού , προτείνονται από το Κ.Δ.Α.Υ., το οποίο και εποπτεύει την υλοποίηση των προγραμμάτων αυτών σε συνεργασία με τους συμβούλους ειδικής και γενικής αγωγής.

2. Ένταξη- φοίτηση σε Τμήματα Ένταξης μέσα σε σχολεία της Πρωτοβάθμιας ή Δευτεροβάθμιας Γενικής ή Τεχνικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης

Η φοίτηση σε Τμήματα Ένταξης της Πρωτοβάθμιας ή της Δευτεροβάθμιας γενικής ή τεχνικής εκπαίδευσης, προτείνεται από το Κ.Δ.Α.Υ και μετά από σχετικό αίτημα των γονέων ή κηδεμόνων σε περιπτώσεις που:

α) οι μαθητές αντιμετωπίζουν ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και προκειμένου να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα του κανονικού σχολείου χρειάζονται συστηματική στήριξη από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής για ορισμένες ώρες την ημέρα ή την εβδομάδα σε συγκεκριμένο χώρο

β) οι μαθητές με σοβαρές ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες της περίπτωσης β) παρ.1, κεφ. Α΄ αυτής της απόφασης, όταν ο αριθμός των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες υπερβαίνει τους τρεις.

Στα Τμήματα Ένταξης υλοποιούνται εκπαιδευτικά προγράμματα προσαρμοσμένα στο πλαίσιο του ΕΕΠ του μαθητή. Παρέχεται εξατομικευμένη ή ομαδική διδασκαλία, ανάλογα με τις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών, σε συγκεκριμένο χώρο του σχολείου και βάσει συγκεκριμένου ωρολογίου προγράμματος. Τα μαθήματα αυτά σκοπό έχουν τη στήριξη των μαθητών, ώστε να υπάρχει συνέχεια και σύνδεση με το πρόγραμμα της τάξης τους. Οι ώρες που ένας μαθητής βρίσκεται στο Τμήμα Ένταξης δεν μπορεί να ξεπερνούν τις 10 εβδομαδιαίως, εκτός εξαιρετικών περιπτώσεων, όπως αυτές ορίζονται από τα Κ.Δ.Α.Υ

Η φοίτηση των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες σε Τμήματα Ένταξης συνεπάγεται:

α) την προσαρμογή της διδασκαλίας βάσει του ΕΕΠ του μαθητή

β) τη διδασκαλία μαθημάτων στο Τμήμα Ένταξης, από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής που υπηρετεί στο τμήμα αυτό

γ) την παρακολούθηση μαθημάτων στην τάξη του μαθητή και όπου αυτό απαιτείται με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού ειδικής αγωγής. Στις περιπτώσεις αυτές ο εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής προσφέρει τη βοήθειά του σε εξατομικευμένη βάση μέσα στην τάξη του μαθητή, παρέχοντας όμως το έργο του σε λειτουργική ενότητα με τη λοιπή ομάδα της τάξης (πχ. βοηθάει και άλλους μαθητές, βρίσκεται διακριτικά στο χώρο της τάξης, συμμετέχει σε κοινές δραστηριότητες της τάξης, φροντίζει για τη συμμετοχή των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στα διαλείμματα ή σε άλλες δραστηριότητες, κλπ).» (Υπ. Απ. Γ6 102357/2002)

Σχολεία Ειδικής Αγωγής

Η ένταξη και η φοίτηση των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στις αυτοτελείς σχολικές μονάδες ειδικής αγωγής της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης προτείνεται από το οικείο Κ.Δ.Α.Υ μετά από τη διάγνωση-αξιολόγηση του ατόμου με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και μετά από σχετικό αίτημα των γονέων ή των εχόντων τη γονεϊκή μέριμνα στις περιπτώσεις που:

α) οι ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών είναι ιδιαίτερα σοβαρές και χρειάζονται συστηματική και προγραμματισμένη υποστήριξη από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής και ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό σε σχολική μονάδα ειδικής αγωγής που διαθέτει και την κατάλληλη υλικοτεχνική υποδομή

β) οι μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες φαίνεται να ωφελούνται ιδιαίτερα από αυτό το εκπαιδευτικό πλαίσιο

Η φοίτηση των μαθητών στα πλαίσια αυτά γίνεται ως παρακάτω:

α) ο μαθητής παρακολουθεί ειδικά προσαρμοσμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα από εκπαιδευτικό ειδικής αγωγής και ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό. Το πρόγραμμα αυτό υλοποιείται με βάση το ΕΕΠ που έχει προταθεί για το μαθητή από το Κ.Δ.Α.Υ. β) ο μαθητής παρακολουθεί προγράμματα κοινωνικοποίησης και εφόσον θεωρηθεί αναγκαίο, επιδιώκεται η ένταξή του σε δομές της συνήθους εκπαίδευσης ή η κατάταξή του σε άλλη βαθμίδα ειδικής αγωγής. Η ένταξη του μαθητή ή η κατάταξη σε άλλη ΣΜΕΑ γίνεται μετά από αξιολόγηση του μαθητή που διενεργείται από το οικείο Κ.Δ.Α.Υ και μετά από αίτημα των εκπαιδευτικών ή των γονέων ή του σχολικού συμβούλου ειδικής αγωγής .

Η διάρκεια φοίτησης και η αποφοίτηση των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες από κάθε βαθμίδα εκπαίδευσης σχεδιάζεται έτσι, ώστε να υπάρχει συνέχεια του Εξατομικευμένου Εκπαιδευτικού Προγράμματός (ΕΕΠ) του στην επόμενη κατάλληλη βαθμίδα ειδικής ή γενικής εκπαίδευσης (Γυμνάσιο, Λύκειο, ΕΕΕΕΚ, ΤΕΕ) και να διασφαλίζεται η παροχή ολοκληρωμένων και κατάλληλων προγραμμάτων εκπαίδευσης των μαθητών αυτών» (Υπ. Απ. Γ6 102357/2002).

5. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ

Οι εκπαιδευτικοί της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης – νηπιαγωγοί και δάσκαλοι- ολοκληρώνουν τετραετείς σπουδές σε αντίστοιχα Παιδαγωγικά Τμήματα του Πανεπιστημίου.

Οι εκπαιδευτικοί της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης –γυμνασίου και λυκείου- ολοκληρώνουν τετραετείς σπουδές σε αντίστοιχες με την ειδικότητά τους Πανεπιστημιακές Σχολές.

Οι εκπαιδευτικοί ειδικής αγωγής που εργάζονται στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι απόφοιτοι Πανεπιστημιακών Παιδαγωγικών Τμημάτων, ενώ, μετά από πενταετή τουλάχιστον διδακτική εμπειρία και κατόπιν εξετάσεων, έχουν μετεκπαιδευτεί επί διετία στην ειδική αγωγή. Ποσοστό αυτών των εκπαιδευτικών διαθέτει μεταπτυχιακό τίτλο ειδικής αγωγής.

Οι εκπαιδευτικοί ειδικής αγωγής της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης είναι επίσης απόφοιτοι Πανεπιστημιακών Σχολών και μέρος αυτών διαθέτει μεταπτυχιακό τίτλο ειδικής αγωγής. Ποσοστό εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έχει ειδικευτεί σε κάποιον τομέα της ειδικής αγωγής με επιμορφωτικά σεμινάρια που διοργανώθηκαν από φορείς όπως το ΥΠΕΠΘ ή τα Πανεπιστήμια.

6. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΟΜΩΝ ΕΝΤΑΞΗΣ ΚΑΙ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗΣ

Το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, με τις τελευταίες νομοθετικές ρυθμίσεις, έχει σαν σκοπό την ένταξη όλων των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στα κοινά σχολεία με τη βοήθεια ειδικών εξατομικευμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων κατάλληλων για κάθε μαθητή. Για το λόγο αυτό καταρχήν προτείνει την εκπαίδευση των μαθητών αυτών στα κοινά σχολεία και παράλληλα ιδρύει τμήματα ένταξης σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης καταργώντας τις ειδικές τάξεις. Αυτό υλοποιείται με μια σειρά ρυθμίσεων. Η ίδρυση των ΚΔΑΥ, ο σχεδιασμός εξατομικευμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων (ΕΕΠ), η ίδρυση των ειδικών τάξεων και η θέσπιση περιπατητικών εκπαιδευτικών είναι μέρος της εκπαιδευτικής πολιτικής της ένταξης. Η υποστήριξη της ένταξης και η πλαισίωση των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες με κατάλληλα προγράμματα, εκπαιδευτικό υλικό και άλλα τεχνικά βοηθήματα είναι έργο των ΚΔΑΥ.

Σύμφωνα με το ν. 2817/2000 η ειδική αγωγή παρέχεται σε μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές 4 έως 22 ετών κυρίως στα κοινά σχολεία. Η πρώτη επιλογή φοίτησης για μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες είναι οι τάξεις των κοινών σχολείων με την υποστήριξη περιπατητικού δασκάλου που υπηρετεί στο ΚΔΑΥ. Επίσης οι μαθητές μπορεί να φοιτούν σε τμήματα ένταξης για μερικές ώρες της ημέρας ή της εβδομάδας αλλά το μεγαλύτερο μέρος της εκπαίδευσης τους γίνεται στην κοινή τάξη. Η όλη διαδικασία της ένταξης των μαθητών με ε.ε.α είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας μεταξύ του ΚΔΑΥ, του σχολείου ένταξης και της οικογένειας. Οι παράμετροι που συνιστούν αυτή τη διαδικασία είναι: το ΕΕΠ του μαθητή, οι απαραίτητες υποστηρικτικές υπηρεσίες, συμβουλευτική και ό,τι άλλο μπορεί να βοηθήσει και να υποστηρίξει την επιτυχή ένταξη του μαθητή.

Η εκπαίδευση που έχει σκοπό την ένταξη και την ενσωμάτωση των ατόμων με ε.ε.α. ολοκληρώνεται με προγράμματα επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης τα οποία σχεδιάζονται σύμφωνα με τις ικανότητες και ανάγκες των μαθητών και σκοπεύουν στην επαγγελματική τους αποκατάσταση.

7. ΔΕΙΚΤΕΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Τα δικαιώματα των παιδιών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ορίζονται από το νόμο 2817/2000, καθώς επίσης και από προεδρικά διατάγματα και υπουργικές αποφάσεις.

Όλα τα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες έχουν δικαίωμα στη δωρεάν διάγνωση, αξιολόγηση και εκπαίδευση, με κατάλληλο εξατομικευμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα ανάλογο των ειδικών τους αναγκών. Για την εισαγωγή των ατόμων στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση παρέχονται όλες οι αναγκαίες διευκολύνσεις όπως επίσης και για την επαγγελματική τους εκπαίδευση, κατάρτιση και αποκατάσταση.

Το Ελληνικό κράτος προκειμένου να εξασφαλίσει την ποιοτική παροχή ειδικής αγωγής, εγκαθίδρυσε ένα σύστημα που λειτουργεί στην κατεύθυνση της αποτελεσματικής ένταξης και ενσωμάτωσης των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Τα βασικά σημεία του συστήματος αυτού είναι τα παρακάτω:

• Δωρεάν δημόσια εκπαίδευση για όλους τους μαθητές με ειδικές ανάγκες
• Δωρεάν υπηρεσίες διάγνωσης, αξιολόγησης, συμβουλευτικής και δωρεάν διευκολυντικές υπηρεσίες, όπως η διερμηνεία στην Ελληνική νοηματική Γλώσσα, μαθήματα στο σύστημα Braille κτλ
• Παροχή υποστηρικτικών υπηρεσιών στις εκπαιδευτικές δομές των κοινών σχολείων.
• Συνεχή προγράμματα τα οποία υποστηρίζουν την πρώιμη παρέμβαση.
• Ενδοϋπηρεσιακή επιμόρφωση για εκπαιδευτικούς, κοινωνικούς λειτουργούς, ψυχολόγους κτλ.

View the SNE data for Greece [opens in new browser window]